كمابيش علاقه نشان دادند . غير از تأثير محيط و شرايط ، حسن‌نيت و كاردانى عده‌اى از رجال و وزراى ايرانى ( كه گردانندگان حقيقى چرخهاى سياسى و اقتصادى مملكت بودند ) در گرايش و توجه مغولان به فعاليتهاى عمرانى ، تأثير فراوان داشته است . فعاليتهاى عمرانى ، در عهد ايلخانان بخصوص ، از دورهء غازان خان ببعد ، دامنهء وسيعترى پيدا كرد و در سايهء حسن‌تدبير و كاردانى خواجه رشيد الدين فضل اللّه ، نه تنها در زمينهء شهرسازى بلكه در كليهء شؤون مدنى و اجتماعى تغييراتى بسود اكثريت مردم پديد آمد . بسيارى از قوانين و نظامات اجتماعى كه مزاحم و مخل آسايش خلق بود ، تغيير كرد و در سايهء اين تدبير ، رغبت عمومى به خانه‌سازى و عمران و آبادى فزونى گرفت . قبل از آنكه از فعاليتهاى عمرانى غازان خان سخنى بميان آيد ، شرحى را كه ياقوت حموى در وصف مرو و جرجانيه نوشته است ، از نظر خوانندگان مىگذرانيم . وضع شهر جرجانيه : شهاب الدين ياقوت حموى كه در سال 616 چند ماه قبل از حملهء مغول بر جرجانيه ، در آن شهر بوده ، مىگويد : هرگز شهرى به اين آبادى نديده‌ام . آباديها به يكديگر متصل و دهات چسبيده بهم است ، و از كثرت خانه و قصرهايى كه در بيابان بنا شده و انبوهى درخت ، كسى كه از ميان روستاها مىگذرد آنها را با بازارها نمىتواند فرق كند . گمان نمىكنم در دنيا از جهت بزرگى و كثرت خير و توانگرى مردم و ديندارى ، شهرى نظير خوارزم موجود باشد . همو در توصيف مرو و كتابخانه‌هاى آن‌چنين مىگويد : مرو را در سال 616 ترك گفتم . در اين موقع ، در آن شهر ، ده خزانه از كتب وقفى وجود داشت كه من در دنيا نظير آنها را از جهت خوبى نسخ نديده‌ام . از آن جمله دو كتابخانه بود در جامع شهر يكى بنام خزانة العزيزيه كه آن را عزيز الدين ابو بكر عتيق زنجانى يا عتيق بن ابى بكر وقف كرده و اين شخص در خدمت سلطان سنجر منصب فقاعى داشته و در ابتداى امر در بازار مرو به فروش ميوجات و ريحان ايام مىگذرانده ، بعد به باده‌فروشى افتاده و در دستگاه سنجر مقامى بلند يافته است . در اين كتابخانه 12 هزار يا نزديك به اين مقدار مجلد كتاب بود ؛ و ديگر خزانة الكماليه . . . و ديگر كتابخانهء شرف الملك . . . و خزانة الكتب نظام الملك . . . و دو كتابخانه ، متعلق به خاندان سمعانى ؛ و خزانهء ديگرى در مدرسهء عميديه و خزانهء مجد الملك و خزانه‌هاى خاندان خاتونى در مدرسهء متعلق به ايشان و خزانة الضميريه در خانگاه ايشان . دسترسى به اين كتابخانه‌ها بسيار آسان بود و كمتر اتفاق مىافتاد در منزل من 200 مجلد يا بيشتر از آنها بدون هيچ نوع گروى نباشد ، در صورتىكه قيمت اين مجلدات به دويست دينار بالغ مىشد . سپس مىگويد : چنان من شيفتهء اين شهر و مردم آن شده بودم كه اگر حملهء تاتار نبود ، تا دم مرگ ، يادى از شهر خود و اهل و عيال نمىكردم . فعاليت عمرانى در شهرها : در دوران سلطنت غازانى ، در پرتو آرامش و عدالت نسبى كه به همت او و وزير با تدبيرش پديد آمده بود ، نه تنها در زمينهء كشاورزى بلكه در مورد شهرسازى و آبادانى نيز پيشرفتهايى نصيب مردم گرديد و بطورى كه رشيد الدين فضل اللّه نوشته ، قيمت خانه و باغ در عصر غازان خان ، رو به افزايش نهاد و بهاى آن ده برابر شد « . . . و هر خانه و باغ كه پيش از اين به صد دينار بود اين زمان به هزار دينار است . عمارتى كه اين زمان